Türkiye, 24 yıllık iktidar döneminin ardından bölgesel güç konumunu tahkim ederken, içeride ekonomik, siyasi ve toplumsal krizlerle yüzleşmeye devam ediyor. Peki, bu çelişkinin arkasında yalnızca iç dinamikler mi var, yoksa yeniden şekillenen dünya düzeninin güç mücadeleleri mi? 2030’a uzanan dönüşüm sürecinde Türkiye’nin denge siyaseti, üçüncü yol arayışı ve asıl mesele: Güçlü Türkiye’de güçlü kimler olacak?
AK Parti’nin iktidara gelişinin üzerinden 24 yıl geçti. Türkiye bir taraftan yeni anayasa ve yeni bir siyasi düzeni tartışırken, diğer taraftan ekonomi, adalet ve toplumsal meselelerde yaşanan krizlerle yüzleşiyor. Üstelik bütün bunlar, Türkiye’nin bölgesel gücünü artırdığı ve küresel düzende daha fazla söz sahibi olmaya çalıştığı bir dönemde yaşanıyor.
Peki, Türkiye güçlenirken krizler neden bitmiyor? Yaşadıklarımız yalnızca iç siyasetin sonuçları mı, yoksa daha büyük bir güç mücadelesinin yansımaları mı?
Hayatın 7 yıllık periyotlar üzerine kurulu olduğunu bir büyüğümüz ifade etmişti. Son yaşanan büyük kırılma ise 2023 yılında gerçekleşmişti. Bu kırılma ve dönüşüm periyotlarının bize en temel yansıması sosyolojik etkileşimler üzerinden olsa da dönüşümler maddi ve manevi katmanlarıyla çok boyutlu gerçekleşmektedir.
Öte yandan, bu 7 yıllık dönemlendirme yaşanan hadiseleri, toplumsal dönüşümleri ve güç ilişkilerini okumamızı kolaylaştıran bir enstrümandır.
2023 itibarıyla yaşanan değişimleri herkes, özelde ve daha da önemlisi genelde, bir çırpıda hatırlayabilir. 2009-2016 yılları arası ise Türkiye’de fiilî değişimlerin işaret fişeklerinin atıldığı ve bu değişimlere verilen tepkiler sebebiyle krizlerin zirveye ulaştığı dönemdi. 2016-2023 dönemi ise değişimlerin kimi kesimlere dikte edilmesi, kimi kesimlerle ortak bir denge bulunması, kimi kesimlerin ise bertaraf edilmesiyle geçti.
2023-2030 dönemi ise oluşturulan dengelerin temellendirilmesi, içeride ve dışarıda tahkim edilmesi arayışıyla devam ediyor.
Türkiye’nin 2023 itibarıyla bölgede dengeleri kuran ya da dengeler kurulurken öncelikle hesaba katılması gereken bir ülke olduğu, her kesimin kabul ettiği bir gerçeklik hâline geldi.
Peki, madem bölgesel güç konumumuzu tahkim ettiğimiz bir süreçteyiz ve uluslararası sistemdeki ağırlığımız giderek artıyor, neden hâlâ bu kadar problemle karşılaşıyoruz?
Başta ekonomi, adalet, eğitim ve sosyal meseleler olmak üzere neredeyse her ay bir veya iki krizle karşı karşıya kalıyoruz. Her gün, “Buna da mı operasyon?”, “Burada da mı yolsuzluk?”, “Burada da mı kriz?” dediğimiz haberlerle uyanıyoruz.
Burada bir hususun altını baştan çizmek gerekiyor: Her problem bir dış operasyonun sonucu olmadığı gibi, her yanlış karar da stratejik bir zorunluluk değildir. Yönetimsel hataların, şahsi menfaatlerin ve yanlış politikaların sorumluluğu Türkiye karşıtlarınca araçsallaştırılabiliyor olması esas problemdir. İçerisinden geçtiğimiz şu kritik dönemde hataların maliyeti çok daha pahalı olduğu gibi, hesabı da çok daha ağır sorulmalıdır.
Ancak diğer taraftan, Türkiye’nin yaşadığı bütün meseleleri yalnızca hükümetin suçu olarak açıklamaya çalışmak da eksik bir okumadır. Zira Türkiye’de içerideki tercihler dışarıdaki dengelerden, dışarıdaki hesaplaşmalar da içerideki aktörlerden bağımsız değildir.
Madem güçleniyoruz, neden sürekli krizler artıyor?
En yalın ve özet hâliyle ifade etmeye çalışayım:
Dünyanın artık yeni bir düzen arayışında olduğunu ifade etmeyen neredeyse hiçbir ülke veya etkin yapı kalmadı. Hâliyle herkes, yeni düzende söz sahibi olma çabasında.
Bu arayış içerisinde iki ana proje, iki farklı dünya düzeni tasavvuru öne çıkıyor.
Birinci proje; millî kimliklerin, tarihsel aidiyetlerin ve geleneksel değerlerin yok edildiği, toplulukların ortak bir küresel sistem içerisinde yeniden tanımlandığı bir tek dünya devleti vizyonudur. Bu yaklaşımın söyleminde eşitlik, özgürlük, insan hakları ve sınırların aşılması gibi insani, romantik ve duyarlı kavramlar bulunurken; nihai yapısında komünler üzerinden merkezileşme hedeflenmektedir.
Dar çerçevede sosyalist ve eşitlikçi bir toplumsal düzen anlatısıyla sunulan bu yaklaşımın, geniş çerçevede emperyalist bir güç merkezileşmesine dönüşeceği kaçınılmazdır.
Hollywood başta olmak üzere küresel kültür endüstrisi çevreleri, popüler isimler ve entelektüel gruplar, kimi zaman doğrudan kimi zaman da ürettikleriyle bu anlayışa zemin oluşturuyor. Küresel sermayenin belirli kanatları da bu yönelimi destekliyor. “Tanrı’yı kıyamete zorlamak” inancı sapkın düşüncelerinin temelini oluşturuyor.
Diğer projede ise devletlerin, bölgesel güç merkezlerinin ve bunlarla ilişkili sermaye çevrelerinin daha belirgin roller üstlendiği bir sistem öngörülüyor.
Başta devletler ve devletlerle eşgüdümlü ilerleyen finansal çevreler, düşünce kuruluşları, siyasi elitler ve farklı güç odakları bu yaklaşımın içerisinde ana aktörler olarak yer almaktadır.
Bu anlayışın temelinde, gelişen teknoloji, ekonomik gücün farklı coğrafyalara yayılması, finansal araçların çeşitlenmesi ve üretim yeteneklerinin batıdan bağımsız hale gelmesi gibi gelişmeler nedeniyle bütün dünyayı tek veya çift kutuplu sistemle yönetmenin sürdürülebilir olmayacağı öngörüsü bulunuyor.
Dolayısıyla küresel hâkimiyet arayışı ortadan kalkmıyor; yalnızca yöntemi değişiyor. Devletlerin varlığının devamı, hatta seçilen devletlerinin etki alanlarının büyütülmesi, toplumların değer ve inanç mekanizmalarının sekülerleşerek benimsenmesi hedefleniyor. Aidiyeti olmayan toplumların devlet ihtiyacı da olmadığından değerlerin yönetilebilir şekilde yaşanması hedefleniyor.
Mevcut dünya düzeninde BM, G20, G7 gibi mekanizmalarla sistem ayakta tutulmaktadır, şimdi tüm bu ve benzeri yapılar zayıflatılmaktadır.
Tek merkezden yönetilen bir dünya yerine, bölgesel güçlerin kendi etki alanlarında söz sahibi olduğu, fakat bu güçler arasındaki ilişkilerin de belirli dengelerle şekillendirilmeye çalışıldığı çok kutuplu bir dünya düzeni.
2006 tarihli RAND Corporation raporuna atfedilen değerlendirmelerde de ABD’nin tek kutuplu dünya düzenini sürdürememesi hâlinde çok kutuplu bir yapıya geçileceği ve Türkiye’nin bölgesel güçlerden biri olarak öne çıkacağı ifade ediliyor.
Esas Mesele Ne Peki?
Birçok kimse, üç beş ailenin veya bazı grupların kendi aralarında anlaşarak dünyayı diledikleri gibi yönettiklerini düşünüyor. Ancak dünya, bütün aktörlerin kusursuz bir mutabakat içerisinde hareket ettiği, idare edilen bir mekanizma değildir.
Güç merkezlerinin kendi aralarında ciddi çıkar çatışmaları, rekabetleri ve zaman zaman doğrudan mücadeleleri vardır. Nitekim iki proje de farklı yöntemlerle küresel güç ve kaynak dağılımını şekillendirmeyi amaçlayan aktörler barındırıyor. Birinin merkezileşmeyi, diğerinin çok kutuplu dengeyi tercih etmesi, bu aktörlerin kendi çıkarlarından vazgeçtikleri anlamına gelmiyor.
Mesele, hayatın akışını doğru okumak, geleceğe yönelik hedefler doğrultusunda projeksiyonlar üretmek ve bunları hayata geçirecek partnerler, daha da önemlisi ekipler oluşturmaktır.
Ünlü ailelerin, emperyalist devletlerin veya diğer güç merkezlerinin mahir olduğu konu tam da budur.
“2030’da Büyük Sıfırlama geliyor.” söyleminin arka planında da gelecek tasavvurları, stratejik öngörüler, raporlar ve değişimlere yönelik hazırlıklar yer almaktadır. Bu vizyon çerçevesinin temelinin de 7 yıllık periyot bilgisi gibi, bilgiler ve okumalarla hazırlandığı ortadadır.
Örnekle; rüzgârı meteoroloji verileriyle okuyarak doğru zamanda, doğru rotada, doğru ekiple yelken açmak işin alametifarikasıdır.
Öte yandan beşerî anlamda mutlak iktidarı arzulayan her güç, yalnızca kendi taraftarlarını değil, muhalefet alanını da etkilemek ve mümkünse şekillendirmek ister.
Benzer bir yaklaşımı ekonomik rekabette de görebiliriz. Bir piyasaya hâkim olmak isteyen aktör, yalnızca kendi ürününü geliştirmekle yetinmez; rakibinin hareket alanını, pazarın kurallarını ve rekabetin sınırlarını da etkilemeye çalışır. (iOS-Android veya Pepsi-Coca-Cola)
Yani önümüze konulan her iki projede, aynı adrese çıkıyor; insanlığı yoldan çıkarmaya ant içmiş yapının sömürü düzenini devam ettirmesi için biri otoyoldan, diğeri devlet yolundan gidiyor.
Türkiye’nin Denge Siyaseti
Bunu anlamak için Rusya-Ukrayna savaşı üzerinden somut bir örnek vermek yerinde olacaktır.
Türkiye’nin söz konusu savaşa sırtını dönüp gitmesi coğrafi ve stratejik bakımdan mümkün değildi. Rusya ile koşulsuz bir ittifaka yönelmesi, özellikle son 80 yılda inşa ettiği güvenlik sistematiğini ve Batı ile ilişkilerini kökten sorgulaması anlamına gelecekti. Bunun doğuracağı başta siyasi, ekonomik ve askerî krizlerin boyutunu tahmin etmek güç değil.
Öte yandan Ukrayna üzerinden Batı’nın Rusya’ya karşı yürüttüğü stratejinin koşulsuz bir parçası hâline gelmek de Türkiye’yi zaman içerisinde Rusya’nın birincil cephesi yapacak bir ortama sebebiyet verecekti. Bugün Ukrayna’nın ne halde olduğu ortada, ABD ve AB arasında denge topuna dönmüş durumda. Ki biz hem coğrafi hem kültürel hem dini açıdan çok daha kötü bir muameleyle karşılaşırdık. Parasını verdiğimiz F35’ler teslim edilmedi, NATO üyeleri Patriot HSS vermekten bile imtina ettiği günler yaşadık.
Türkiye bu iki seçenekten birine mahkûm olmak yerine, ön görerek, stratejik hareket alanı inşa etti.
Suriye’de ABD ve Rusya ile karşı karşıya gelmeyi göze alarak kendi güvenlik öncelikleri doğrultusunda askerî hamleler gerçekleştirdi. Güneyinde bir denge oluşturdu, mesaj netti. Ardından S-400’leri alarak Batı ile ilişkilerinde koşulsuz hareket etmeyeceğini gösterdi ve Rusya ile de farklı bir ilişki zemini kurdu.
Bu tercihler, Türkiye’nin bedel ödemediği hamleler değildi. ABD yaptırımları, savunma sanayisindeki kısıtlamalar ve diplomatik gerilimler bu sürecin maliyetleri arasında yer aldı.
Ancak Türkiye, bu maliyetlere rağmen kendi tezlerini masada tutabilecek bir dirayet göstermeye çalıştı. Belki ağır bir ekonomik darbe aldık lakin sınırlarımız halen bizim.
Türkiye, Ukrayna ile askerî ve siyasi ilişkilerini sürdürürken Rusya ile de diplomatik ve ekonomik kanallarını açık tuttu. Bir başka ifadeyle taraflarla ilişkilerini kesmeden, savaşın doğrudan tarafı olmamaya ve kendi çıkarlarını korumaya çalıştı.
Bu yaklaşımın özü tarafsızlık değil, stratejik özerklik ve denge siyasetidir.
Türkiye bugün de sözünü ettiğimiz iki küresel proje karşısında benzer bir projeksiyon güdüyor.
Kavgayla anlaşmalar, düzenle karmaşa iç içe geçmiş durumda. Bir alanda rekabet edilen aktörle başka bir alanda iş birliği yapılabiliyor. Bir meselede karşı karşıya gelinen güç merkeziyle başka bir meselede ortak çıkarlar üzerinden masa kurulabiliyor.
Lakin hedef, günün sonunda iki projeden birine topyekûn angaje olmamak veya projelerden biriyle mutlak bir karşıtlık kurarak diğerinin zımni tarafına dönüşmekten kaçınmaktır.
Eskiye nazaran içeride çok daha özgürüz, terör gruplarını pasivize edildi, dış politikada proaktif ve cesur adımlar atabiliyor. Lakin halen Türkiye’nin Öz’üne uymayan bazı politikalar yürütülmekte, bazı isimler görevdeler. Çünkü kaçınamayacağımız bir güç mücadelesi içerisinde, bir kaos içerisinde harmoni oluşturmaya çalışıyoruz. Birbirleriyle bağları bulunan, ancak farklı kutupları temsil eden yapılarla değişik temalar üzerinden iş birlikleri geliştiriyor, zaman zaman da doğrudan mücadele ediyoruz.
Bu denge arayışının iç siyasette, bürokraside, ekonomide ve toplumsal ilişkilerde karşılıklarının olmaması düşünülemez. Bazı tercihler doğrudan stratejik hesaplardan, bazıları zorunlu uzlaşmalardan, bazıları ise yalnızca içerideki güç mücadelelerinden kaynaklanıyor.
Öte yandan verilen kritik görevleri kişisel istikbal fırsatına çevirenler, ekiplerini kuvvetlendirme telaşında olanlar ve eyyamcılar, süreci zırh edinmeleri veya süreçte edindikleri bilgilerle kendilerini sağlama alma çabaları aktüel krizler daha da derinleşiyor.
Burada benimsenen yöntem hem kamuoyu algısını yönetmek hem kriz maliyetini yönetmek hem de kriz sonrası için daha düzgün bir sistem inşaa etmek olduğundan hesabı hızlı sormak pek mümkün olamıyor, umarız çok da geç olmaz.
Türkiye Yüzyılı: Üçüncü Yol Mümkün mü?
Muhtemelen 2030’a kadar önemli bir tahkim süreci yaşayacağız. Elbette 2030 bütün mücadelelerin biteceği sihirli bir tarih değil; mevcut dönüşümün belirli sonuçlarının daha görünür hâle gelebileceği bir eşik.
Nasıl ki Rusya-Ukrayna savaşında doğrudan savaşın tarafı olmadıysak ve bu tarafsızlık bize ciddi kazanımlar sağladıysa, dünyaya dayatılan bu iki projeksiyondan birine tabi olmaya da niyetimiz yok.
Ancak Türkiye’nin esas hedefi üçüncü bir yol açmak.
Peki üçüncü yol nedir?
Çok kutuplu bir dünya içerisinde yeni bir bölgesel güç olmak tek başına üçüncü yol değildir. Zira bu, zaten ikinci projenin öngördüğü düzenin bir parçası olmak anlamına gelir.
Türkiye’nin üçüncü yol iddiası, yalnızca güç dağılımındaki yerinden değil; bu gücü hangi değerler, hangi ilkeler ve hangi medeniyet tasavvuru doğrultusunda kullanacağından doğmalıdır.
Tek merkezli bir tahakküme net karşı çıkarken çok kutuplu bir sömürü düzeninin aktörlerinden birine dönüşmek, bizi arzu ettiğimiz hedefe ulaştırmaz.
Mesele yalnızca güçlü olmak değil, gücün kim için ve ne adına kullanılacağıdır.
Türkiye, önümüzdeki yüzyılda büyük olma imkânını yakalamıştır. Ama asıl mesele; güçlü Türkiye’de güçlü kimler olacak?
Bugün bütün kavgaların nüvesi bu güç mücadelesidir. Bu güç mücadelesi hangi projeksiyonda yer alacağımızın temel belirleyicisi olacaktır.
İçeride ve dışarıda farklı ekipler, ittifaklar ve çıkar çevreleri; ideolojileri araçsallaştırarak, çeşitli yapıları fonlayarak, kamuoyunu yönlendirmeye çalışarak veya doğrudan güç mücadelesine girişerek kendi konumlarını tahkim etmeye çalışıyor.
Gazze Soykırımından Azerbaycan meselesine, Suç örgütlerinden Fon Krizine, CHP-Yeni Parti’den Yeni Anayasa Çalışmalarına, Mekke Anlaşması’ndan R4+E3 toplantısına kadar farklı ölçeklerde yaşanan pek çok gelişme, iç ve dış dengelerin ve bu dengelerle ilişkili aktörlerin ittifak arayışlarına, mücadelelerine veya hesaplaşmalarına sahne olabiliyor.
Türkiye’nin güçlenmesiyle bu gücün hangi çevreler tarafından, hangi amaçlarla kullanılacağı arasındaki mücadele esas mesele. Bu mücadele dayatılan projelere boyun eğmek ile kendi projeksiyonumuzu hangi çerçevede dizayn edeceğimiz anlamına geliyor.
Zira bir ülkenin askerî, ekonomik veya diplomatik bakımdan güçlenmesi, o gücün kendiliğinden milletin menfaatlerine hizmet edeceğini garanti etmez. Bugün Fransa’da yaşanan olaylar, Almanya’nın Merkel sonrası dış politikası bunlara örnektir.
Türkiye, özellikle son yüz yılda kazandığı müspet edinimlerden vazgeçmeye niyetli değildir. Öte yandan, İslam’ın kılıcı olma şerefi de her şeyin, herkesin ve her hesabın üstünde tutulmaktadır. Bunun gereklilikleri de yerine yavaş yavaş getirilmektedir. Şükür ki, çıkarlarımızla mükellefiyetlerimiz örtüşerek ilerlemektedir, yoksa bu dönüşüm çok daha sancılı olurdu.
Karşımızdaki devasa ittifaklara karşı bizimle hareket edebilecek en güçlü ve geniş dayanışma zeminlerinden biri Müslüman kimliğimizdir.
Türk kimliği üzerinden kurulacak birliktelikler elbette tarihsel, kültürel ve stratejik bakımdan son derece kıymetlidir. Ancak Türk dünyasının kendi içerisinde farklı devletlerle kurduğu ilişkiler, jeopolitik konumları, bağımlılıkları ve birbirinden ayrışan menfaatleri bulunuyor.
İsrail, Rusya, Çin, İran, ABD ve diğer güç merkezlerinin Türk coğrafyasındaki etkileri dikkate alındığında, yalnızca Türk kimliği üzerinden oluşturulacak bir ittifakın bütün ihtiyaçlarımızı karşılaması mümkün görünmüyor.
Bu, Türk Birliği idealinden vazgeçmek gerektiği anlamına gelmiyor. Tam aksine, bu birlikteliği güçlendirirken daha geniş bir medeniyet ve dayanışma zemini oluşturmanın gerekliliğini ortaya koyuyor. Böylelikle Türk Birliği de daha bağımsız hüviyet kazanabilsin.
İslam kimliği ise Türkiye’ye Türk dünyasının sınırlarını aşan, farklı milletleri ve coğrafyaları ortak bir tarih, inanç ve medeniyet hafızasında buluşturma imkânı sunuyor.
Elbette Müslüman ülkelerin de farklı çıkarları, siyasi anlaşmazlıkları ve başka güç merkezleriyle ilişkileri bulunuyor. Her Müslüman devletin Türkiye’nin liderliğini kabul ettiğini varsaymak, sahadaki gerçekliği doğru okumamak olur.
Ancak pek çok Müslüman toplumun adalet, güvenlik, kalkınma ve siyasi temsil arayışında Türkiye’den direkt beklenti içerisinde olduğunu unutmamalıyız; Lider olarak bir çok coğrafyada saygıyla karşılanmaktayız.
Bu sebeple Müslüman ülkelerle kurulan ilişkiler, yalnızca diplomatik ilişkilerle sınırlı kalmayıp savunma, enerji, ticaret, altyapı ve insani iş birliği gibi alanlarda katma değeri yüksek somut karşılıklar üretebiliyor.
Mekke antlaşması, Suriye ile stratejik birliğimiz, Pakistan ile özelde Nükleer Savunma birliğimiz, Katar ile ekonomik ilişkilerimiz, Libya ile yaptığımız deniz yetki antlaşması, Sudan’da petrol aramamız/asker ve polis yetiştirmemiz. Sadece son birkaç yılda yüzlerce kritik somut işbirliği ve stratejik adım atıldı Müslüman ülkeler ile.
Türkiye en güçlü konumda olmadığı müddetçe, varlığına ve bağımsızlığına yönelik tehditlerle karşı karşıya kalma ihtimalini tamamen ortadan kaldıramaz. Bu tarihsel, jeopolitik ve sosyolojik bir gerçekliktir, değiştirilemez. Ancak kendi güvenliğimizi sağlayacak kuvvete ulaşmak kadar, o kuvvetle çevremizde nasıl bir düzen kuracağımız bizim selametimizin seviyesini belirleyecek unsurdur.
Son olarak, amacımız analiz etmektir, bize lütfedilen nimetin gereğini nispi de olsa yerine getirmektir. Kimseye racon kesmeye veya rota çizmek haddimiz değildir.
Devletimizin başı İstanbul’da, elleri Ankara’dadır. Aksaçları Bakü’ye uzanır, Aksakalları ise Medine’ye. Ayaklarımızın hareketi ise bereketimize vesiledir, bu sebeple başta bereketin merkezi olan Şam Diyarı olmak üzere hareketimiz haktır, mesuliyettir, sıçrama tahtamızdır. Aklımız travmalardan belki karışmıştır lakin özümüz bellidir. Özümüz, fikrimiz, sözümüz ve fiiliyatımızla bir an önce Yüce Allah’ın rahmeti ve merhameti, lütfu ve keremiyle cem olmamız niyetiyle, selametle.
